Matariki: Aratohu mā te pouako

Ka kapi katoa i runga i tēnei whārangi ngā take e whai ake nei. Ki te heke haere ki tētahi pūtake, pāwhiria te hononga e hāngai ana:

• Kōrero whakataki
• Me pēhea tō whakamahi i ēnei aratohu
• Ngā whāinga paetae
• Ngā kupu hou
• Ngā rerenga kōrero
• Ngā wheako
• Ētahi atu wheako
• Ngā tauira aromatawai
• Ngā tohu aromatawai
• Ngā hononga e hāngai ana

Kōrero whakataki

Nau mai ki ngā aratohu pouako e pā ana ki te tauwhitiwhitinga o 'Matariki', i runga i a Te Kete Ipurangi. He wā tēnei hei mahere, hei ako, hei tuari whakaaro, hei whakaata i ngā mahi kua oti, ki te whakanui i ngā rā e heke mai ana. E whakarato ana ēnei aratohu i ngā whakaaro, ā, e tautoko ana i te whakaurutanga o te tauwhitiwhiti 'Matariki', ki te whānuitanga o te hōtaka o te akomanga mō Matariki.

Arā noa atu ngā huarahi e whakaurua ai tēnei rauemi ki te whānuitanga o ngā hōtaka akomanga e pā ana ki ngā kaupapa mahere, ako, tuari whakaaro, te whakaata i ngā mahi kua oti, ki te whakanui hoki i ngā rā e heke mai ana.

Anei ngā āhuatanga ka akohia e ngā ākonga i te tauwhitiwhiti o 'Matariki':

• Ko te tāutu i te tātai arorangi o Matariki i ngā pō.
• Ko te wā o te tau e noho ai a Matariki i te ata hāpara.
• Ko te hiranga o te maramataka Māori, ki te oranga o te iwi Māori.

Me pēhea tō whakamahi i ēnei aratohu

I hoahoatia tēnei tauwhitiwhiti o 'Matariki' hei whakaurunga ki te whānuitanga o te hōtaka akomanga mō Matariki. E whakarato ana ēnei aratohu i ngā:

• hononga ki ngā marautanga
• kupu hou
• rerenga kōrero
• wheako
• tauira me ngā tohu aromatawai
• hononga ki ētahi atu rauemi mō Matariki.

Me whai āwhina koe mā te pānui i ngā pārongo whakamārama mai i ngā hononga mai i ēnei o ngā aratohunga, i mua i te kōkuhutanga o te take o Matariki ki ō ākonga.

Me whakamātau koe i ngā mōhiotanga o ngā ākonga e pā ana ki a Matariki me ētahi atu o ngā tātai whetū. Ka taea te whakamahi i te tukanga whakaaro, mahi takirua, mahi tuari hoki.

Ka taea hoki tō whakaputa pūrākau me ngā ākonga ki te kōkuhu atu i te kaupapa nei. E tuari ana te pukapuka Matariki nā M. Drewery, 2003, Reed Publishing o Tāmaki Makaurau, i ngā momo pūrākau katoa e pā ana ki ngā tikanga Māori, ā, e hāngai ana ki te tātai whetū o Matariki. E wātea ana i roto i te reo Ingarihi, me te reo Māori hoki.

Kia kōkuhu rā anō te kaupapa nei, kātahi anō koe ka āhei ki te whakauru i te tauwhitiwhitinga o 'Matariki' ki roto i te hōtaka.

He whakarato i ngā momo kupu hou e noho tauhou ana ki ngā ākonga, mā te tuhi i ngā kupu nei ki te papa tuhituhi, me te whakauruuru haere ki ngā whakawhitinga kōrero i te taha o ngā ākonga. Kua whakaratoa hoki tētahi rārangi kupu hou.

Ngā whāinga paetae

Whenu: Ō Ahupūngao (marautanga tawhito)
Taumata: Te Aka

Ka taea e te ākonga te:

• whakamahi ētahi pūrere hangarau hei mātakitaki, hei whakaahua hoki i a Ranginui
• tūhura me te whakamahi tauira e whakaatu ana i ngā hononga mokowā o Papatūānuku ki te Marama me Tamanuiterā, me te mōhio hoki ki ngā tirohanga o ngā tāngata whenua i a rātou e whakamahi ana i ēnei mātauranga hei ine i te haerenga o te wā.

Pūtaiao i Roto i te Marautanga o Aotearoa (marautanga tawhito).

Whenu: Te Ao Tūroa (marautanga hou)
Taumata: Te Aka

Ranginui
5. Ka ako haere i nga wahanga o te whānau a Tama-nui-te-rā, tae atu ki ngā aorangi me ō rātou marama, e mārama haere ai ki ngā tawhiti, ki ngā āhuatanga hoki e pā ana ki te toro ātea.

Te Marautanga o Aotearoa: Pūtaiao.

Ngā kupu hou

Kei raro nei ētahi pū kupu ka kitea e ō ākonga i te wā e whakamahia ana e rātau tēnei tauwhitiwhiti, i te wā e whakamātau ana i ngā tūmahi kua whakaritea.

Ngā ingoa o ngā whetū, me ngā kahui whetū

Ngā rerenga kōrero

Ko ngā rerenga kōrero hou ka taea te whakamahi e ngā ākonga, pērā i te:

• Ka nanawe ahau i te kitenga atu ....
  I was very excited to find ....
• Ka taea te whakamahi i tēnei whakataukī/mahere tātai whenua/maramataka hei ....
  This proverb/star map/Māori calender can be used to ....
• Ko tā te tangata whenua nō ....
  According to people from ....
• I tēnei mahere tātai whetū, ka taea te kite/whakaatu ...
  In this star chart, you can see ....
• E kōtata ana atu a Matariki ki a ....
  Matariki is very close to ....

Ngā wheako

Ka taea e ngā ākonga:

• te hoaoha mahere tātai whetū, e whakaatu ana ki hea takoto ai a Matariki i ngā pō, i ngā wāhanga rerekē o te tau
• te whakareri i tētahi pūrongo e whakaatu ana i pēhea te whakamahi i te maramataka Māori, me ngā kaupapa pū o te wā o Matariki
• te hoahoa kari mihimihi ki te whakanui i te kaupapa o Matariki, e uru pai ai ngā whakataukī o roto o te tauwhitiwhitinga o 'Matariki'
• te tūhura i ngā momo pūrākau me ngā ingoa mai i ētahi atu ahurea e pā ana ki a Matariki.

Ētahi atu wheako

• Te rapu i ngā āhua a ngā whetū me te hanga i tōu ake tātai whetū i runga i tō mahere tātai whetū. Mā ngā ākonga e whakaingoa i a rātau ake tātai whetū, me te hanga hoki i a rātau ake pūrākau mō taua tātai whetū rā.
• Te tūhura i ngā whakataukī o roto i te tauwhitiwhiti o 'Matariki'. Ka tūhurahia hoki e ngā ākonga ngā whakataukī me te whakauru haere ki roto i te akomanga. Te whakawhiti kōrero mō te pānga o ēnei tūāhua ki ngā mahi o nāianei i roto o Aotearoa.
• Te whakarite hākari e tohu ana i te otinga o te tau tawhito, me te urunga mai o te tau hou.
• Te tā i tētahi mahere mō tētahi māra koanga i te kura, te kohikohi hoki i ētahi kākano, i ētahi whakatipu hoki.

Ngā tauira aromatawai

Ka taea e ngā pouako me ngā ākonga te aromatawai i a rātau ake waiatanga ki:

• te tūhura me te whakamahi tauira e whakaatu ana i ngā hononga mokowā o Papatūānuku ki ngā whetū, ā, ki hea hoki a Matariki takoto ai i ngā wāhanga o te tau
• te pō, e taea e ngā ākonga te tūhura i ngā momo āhuatanga o te ātea.

Ngā tohu aromatawai

• Kua taea e te ākonga te taumata o Te Aka mēnā, ka matatau ki te whakamahi i ētahi taputapu ine hei tautoko i ngā mātakitaki, ki te whakaatu rānei i tōna mōhio ki te ine rahinga.

E hāngai ana tēnei ki te whāinga paetae o te marautanga tawhito: ka taea e te ākonga te whakamahi ētahi pūrere hangarau hei mātakitaki, hei whakaahua hoki i a Ranginui.

• Kua taea e te ākonga te taumata o Te Aka mēnā, ka matatau ki te tuhi i tāna i mātakitaki ai, i tāna i ine ai.

E hāngai ana tēnei ki te whāngai paetae o te marautanga tawhito: ka taea e te ākonga te tūhura me te whakamahi tauira e whakaatu ana i ngā hononga mokowā o Papatūānuku ki te Marama me Tamanuiterā, me te mōhio hoki ki ngā tirohanga o ngā tāngata whenua i a rātou e whakamahi ana i ēnei mātauranga hei ine i te haerenga o te wā.

E hāngai hoki ana ēnei tohu aromatawai ki te whāinga paetae o Te Marautanga o Aotearoa: Pūtaiao – Whenu: Te Ao Tūroa. Taumata: Te Aka.
Ranginui
5. Ka ako haere i ngā wāhanga o te whānau a Tama-nui-te-rā, tae atu ki ngā aorangi me ō rātou marama, e mārama haere ai ki ngā tawhiti, ki ngā āhuatanga hoki e pā ana ki te toro ātea.

Ngā hononga e hāngai ana

Tauira mahere tātai whetū

http://www.astronomyinyourhands.com/starwheel/starwheel.html#Bilingual

http://www.astronomyinyourhands.com/starwheel/maoriwheel.gif

Pārongo o te maramataka Māori

http://www.maori.org.nz/faq/showfaq.asp?fldAuto=9

Ngā rauemi

http://www.tetaurawhiri.govt.nz/assets/LanguageResources/MatarikiBooklet.pdf

Ngā pārongo mō Matariki

http://www.museumswellington.org.nz/space-place/ 

http://www.hana.co.nz/summer_notes.pdf

http://www.tetaurawhiri.govt.nz/english/matariki_e/index.shtml

https://www.tepapa.govt.nz/learn/matariki-maori-new-year/matariki-learning-together 

• Pāwhiria ngā hononga e whai ake nei ki te tiki ake tēnei mahi hei PDF, hei Word Document rānei:
  • Matariki: Aratohu mā te pouako (PDF 217 kB)
  • Matariki: Aratohu mā te pouako (Word 238 kB)