You are here:
Te wānanga o ngā manu: He aratohu mā te pouako
Ka kapi katoa i runga i tēnei whārangi ngā take e whai ake nei. Ki te heke haere ki tētahi pū take, pāwhiria te hononga e hāngai ana:
- Kōrero whakataki
- Me pēhea tō whakamahi i ēnei aratohu
- Ngā whāinga paetae
- Ngā kupu hou
- Ngā rerenga kōrero
- Ngā wheako
- Ētahi atu wheako
- Ngā tauira aromatawai
- Ngā tohu aromatawai
- Ngā hononga e hāngai ana
Kōrero whakataki
Nau mai ki ngā aratohu mā te pouako e pā ana ki te tauwhitiwhitinga o 'Te wānanga o ngā manu', i runga i a Te Kete Ipurangi. E whakarato ana ēnei aratohu i ngā whakaaro, ā, e tautoko ana i te whakaurutanga o te tauwhitiwhiti 'Te wānanga o ngā manu', ki te whānuitanga o te hōtaka o te akomanga mō ngā manu māori o Aotearoa.
Ko te mahi o te tauwhitiwhiti nei, arā, 'Te wānanga o ngā manu' he whakahau i ngā ākonga ki te tūhura i te hononga i waenga i ngā manu, me te tūāhua o te mau taiaha mō ngā mahi mātauranga Māori.
Ka tūhura ngā ākonga:
- i ngā nekehanga a ngā manu māori
- i pēhea te tiro a te Māori ki ngā nekehanga a ngā manu
- i pēhea te whakaawetanga o ēnei tirohanga ki ngā mahi mau taiaha.
E tautoko ana tēnei rauemi i ngā whāinga o ngā marautanga science me te pūtaiao, me ētahi wāhanga hoki o Te Aho Matua.
Arā noa atu ngā huarahi hei whakauru i tēnei rauemi ki tō hōtaka akomanga e pā ana ki ētahi atu take pērā i te taiao, te Māori me tōna ao, Tānemahuta (atua o te ngahere), ngā mahi kanikani me ngā mahi nekehanga hoki.
Me pēhea tō whakamahi i ēnei aratohu
I hangaia tēnei tauwhitiwhitinga, arā, 'Te wānanga o ngā manu' hei whakauru haere ki te whānuitanga o te hōtaka akomanga mō ngā kōrero e pā ana ki ngā manu o Aotearoa, hei tāpiringa hoki ki te Te Ao Tūroa.
E whakarato ana ēnei aratohu i ngā:
- hononga ki ngā marautanga
- kupu hou
- rerenga kōrero
- wheako
- tauira me ngā tohu aromatawai
- hononga ki ētahi atu hononga mō ngā manu o Aotearoa.
Me whai āwhina koe mā te pānui i ngā pārongo whakamārama mai i ngā hononga mai i ēnei o ngā aratohunga, i mua i te kōkuhutanga o te take o 'Te wānanga o ngā manu' ki ō ākonga.
Whakaarohia:
- te hiranga o ngā tikanga me ngā whakaritenga o te ahurea Māori e pā ana ki ngā manu
- te āhua o te tangi o ngā manu kua rangonahia i roto i ngā whaikōrero me ngā waiata
- te hiranga o ngā manu kua kitea i roto i ngā whakataukī, me ngā pakiwaitara
- te āhua o ngā manu i roto i ngā mahinga toi a te Māori pērā i te tukutuku, te whakairo, me te raranga
- te hiranga o ngā manu māori i te taenga tuatahi mai o ngā tīpuna ki Aotearoa.
Rapua he aha ngā mātauranga e mōhio ana ō ākonga mō ngā manu māori o Aotearoa. Me tīmata koe i ngā akoranga ki te ōhia manomano, ka mahi ā-rōpū, ā-akomanga rānei ki te whakarārangi mai i ngā manu e mōhiotia ana e ō ākonga.
Ētahi atu whakaaro pērā ki:
- ngā momo whakarārangitanga mō ngā manu (hei tauira, ngā manu koreparirau, ngā manu moana, ngā manu ngāherehere, ngā manu kua tata te korehāhā, me ngā manu kua mate noa)
- ngā momo urutaunga
- ā rātau kai
- ngā momo āhuatanga o ia manu, me ngā whakamāramatanga.
Ka taea te whakamahi i te tukanga whakaaro, mahi takirua, mahi tuari hoki.
Ka taea tō tuari rauemi whakaahua o ngā manu, hei kōkuhu i tēnei take ki te whakahau i ētahi whakawhitinga kōrero. Ka taea te whakamahi i ngā pikitia hei whakahaere whakawhitinga kōrero mō tēnei tūmomo take.
Kia kōkuhu rā anō te kaupapa nei, kātahi anō koe ka āhei ki te whakauru i te tauwhitiwhitinga o 'Te wānanga o ngā manu' ki roto i te hōtaka.
He whakarato i ngā momo kupu hou e noho tauhou ana ki ngā ākonga, mā te tuhi i ngā kupu nei ki te papa tuhituhi, me te whakauruuru haere ki ngā whakawhitinga kōrero i te taha o ngā ākonga. Kua whakaratoa hoki tētahi rārangi kupu hou.
Ngā whāinga paetae
Whenu: Te Ao Tūroa
Wāhanga: Te Rauropi
Taumata: Te Pū Me Te More
- Ka whakawhitiwhiti whakaaro mō ngā mea oreore, ka whakarōpū i runga i ngā rerekētanga.
Te Marautanga o Aotearoa: Pūtaiao wh. 99
Whenu: Te Ao Tūroa
Wāhanga: Te Rauropi
Taumata: Te Aka
- Ka whakarōpū whāiti ā-pūtaiao i ētahi rauropi.
Te Marautanga o Aotearoa: Pūtaiao wh. 101
Ngā kupu hou
| Āio | calm, at peace |
| Hītokitoki | hop on one foot |
| Konihi | go stealthily, avoiding observation |
| Kōpatapata | quick footsteps and foot movements |
| Kūpapa | stoop |
| Ngā tohu ā-nuku | the signs below, on the ground or around |
| Ngā tohu ā-rangi | the signs from above, in the air on the sky |
| Te wao nui a Tāne | the forest of Tāne (god of the forest) |
| Tīkawe | carry on the back |
| Wēnei | ēnei |
Ngā ingoa o ngā manu
| Pūkeko | a swamp hen |
| Tītīwaiwaka | fantail |
| Weka | woodhen |
Ngā rerenga kōrero
Ko ngā rerenga kōrero hou ka taea te whakamahi e ngā ākonga mō tēnei paerewa mahi kei raro iho nei, ka taea te whakamahi mō te honohono rerenga kōrero mō te Taumata 1–3 mai i Te Marautanga o Aotearoa: Te Reo Māori.
- Rite tonu ...
- He ōrite tēnei ki tēnā.
- He rerekē tēnei ki tēnā.
- Āhua rite ... /Paku rite ... /Hanga rite ...
- Rite pū tēnei ki tēnā.
Ngā wheako
Ka taea e ngā ākonga:
- te kohikohi whakaahua o ngā manu ki te hanga i ngā ripanga tuakiri, mā te rau i ngā manu ki roto i ngā rōpū e hāngai ana
- te tūhura me te hoahoa i tētahi ripanga
- te tūhura i ngā manu e pā ana ki ngā kai a ngā Māori i tā rātau taenga tuatahi mai ki Aotearoa
- te tūhura i pēhea rawa te mau o ngā Māori i ngā manu, ā, he aha ngā taputapu i whakamahia
- te tūhura i ētahi atu o ngā whakamahinga o ngā manu, e ngā Māori (pērā i ngā huruhuru mō ngā mahi raranga)
- te whakawhiti kōrero, me te tūhura i ngā ōritenga, me ngā rerekētanga o ngā āhuatanga o ngā momo manu māori.
Ka tuhia e ngā ākonga ā rātau tirohanga i runga i tētahi papatēpu. Tirohia te papatēpu o ngā 'Āhuatanga a ngā manu māori o Aotearoa' i raro.
ūpoko ngutu pakau waewae tae whatu pūkeko weka tītīwaiwaka kiwi tūī kākāpō tōroa Mō ētahi atu ripanga mahi mō ngā manu, tirohia te Pūtaiao Online
- Akongia ngā nekehanga a te taiaha, e whakaatungia ana i runga i te tauwhitiwhiti o Māori Haka and Games nā Alan Armstrong, 2005, Reed Publishing o Tāmaki Makaurau, e whakarato ana i ngā whakamārama o ētahi o ngā nekehanga taiaha, hei whakawhānui i ngā akoranga a te ākonga.
Ētahi atu wheako
- Haere ki tētahi taiapure manu, ki te tiro i ngā manu i roto i a rātau ake urutaunga.
- Ka tūhura i ngā tikanga e pā ana ki te mau rākau. Kei te pukapuka a Alan Armstrong, (2005). Māori Haka and Games. Tāmaki Makaurau: Reed Publishing, e whakarato ana i ētahi whakamārama o ngā nekehanga a te taiaha.
- Ka tūhura i ngā pūrākau Māori e miramira ana i ngā manu.
- Ka hanga i tētahi pānui e whakaatu ana i ngā momo manu kua tata te korehāhā i Aotearoa me ā rātau konihi.
- Tūhuratia te whakataukī:
"Hūtia te rito o te harakeke
Kei whea te kōmako e kō?
Ka kī mai koe ki ahau
He aha te mea nui o te ao?
Māku e kī atu
He tangata, he tangata, he tangata."
"When you slice open the heart of the flax plant
Where will the kōmako sing?
You ask me
What is the most important thing in this world?
I say
It is people, it is people, it is people."
Ka taea e ngā ākonga te tūhura me pēhea te whakamahi i tēnei whakataukī i roto i te akomanga. Te whakawhiti kōrero mō te pānga o tēnei tūāhua ki ēnei rā o nāianei. Ka tūhura hoki ngā ākonga i ētahi whakataukī e pā ana ki ngā manu.
Ngā tauira aromatawai
Ka taea e ngā pouako me ngā ākonga te aromatawai i a rātau ake waiatanga mā te:
- tūhura i ngā momo āhuatanga a ngā manu, i te wā ka kohia ngā whakaahua o ngā manu, ka tāpiri ki te hanga i tētahi mahere pikitia
- mātua mōhio ki te ao koiora a ngā manu, i te wā ka hanga mahere rātau ki te whakaatu i ngā wāhanga koiora a te manu
- mātua mōhio ki ngā wāhanga o ia manu i te wā e whakawhiti kōrero ana ngā ākonga mō ngā ōritenga, me ngā rerekētanga o ngā miramiranga o ngā momo manu māori.
Ngā tohu aromatawai
- Kua taea e ngā ākonga te taumata o Te Pū Me Te More mēnā, ka kōrero rātau mō ā rātau tirohanga.
E hāngai ana tēnei ki te whāinga paetae: ka whakawhitiwhiti whakaaro mō ngā mea oreore, ka whakarōpū i runga i ngā rerekētanga.
- Kua taea e ngā ākonga te taumata o Te Aka mēnā, ka whakaatu rātau i a rātau rangahautanga me ā rātau mahinga tūhura, ki te rōpū whānui.
E hangai ana tēnei ki te whāinga paetae: ka whakarōpū whāiti ā-pūtaiao i ētehi rauropi.
Ngā hononga e hāngai ana
Ngā pae o ngā manu māori o Aotearoa
http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/
http://www.maori.org.nz/slideshow/category.php?CategoryID=11
http://kakaporecovery.org.nz/kakapo-habitat/
Ngā tikanga Māori e pā ana ki ngā manu
http://www.nzbirds.com/birds/maorimyths.html
http://www.nzbirds.com/birds/maorikites.html
- Pāwhiria ngā hononga e whai ake nei ki te tiki ake 'Te wānanga o ngā manu: He aratohu mā te pouako' hei tuhinga PDF, Microsoft Word rānei.
-
Te wānanga o ngā manu: He aratohu mā te pouako (PDF 140 kB)
-
Te wānanga o ngā manu: He aratohu mā te pouako (Word 234 kB)
-

